«Дала үні: Қазақ радиосының тарихы»

1 қазанда Қазақстанда Радио күні аталып өтеді. Бұл — дауыс пен сөзді, әуен мен үнді кәсіп еткен, сол арқылы ұрпақтар сабақтастығын жалғаған жандардың кәсіби мерекесі. Бұл күннің таңдалуы кездейсоқ емес. 1921 жылғы 1 қазанда Орынбордан республикалық радиохабар тарату алғаш рет эфирге шықты. Ал бір күн бұрын, 29 қыркүйекте, Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесі республикалық радиохабар таратуды ұйымдастыру туралы шешім қабылдаған еді.
Қазақ радиосының қалыптасу тарихы көрнекті ағартушы, ғалым әрі қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынұлының есімімен тығыз сабақтас. Қазақ радиосының ресми дереккөзінде Орынбордан радиохабар таратудың басталуы оның бастамасымен байланыстырылады. Алғашқы жылдардан-ақ радио республиканың кең-байтақ аумағына ақпарат жеткізудің маңызды құралына айнала бастады.
Алайда радиохабар тарату бірден қазіргі қалпына келген жоқ, оның қалыптасуы кезең-кезеңімен жүрді. Республикалық алғашқы хабарлар 1921 жылдан бастау алса, қазақ тіліндегі тұрақты радиохабар 1927 жылғы 23 наурызда эфирге шықты.
Радионың алғашқы онжылдығы республиканың астаналары ауысқан кезеңмен тұспа-тұс келді. Осыған байланысты радиохабар тарату қызметі де бірнеше рет қоныс аударды: 1926 жылы Қызылордаға көшсе, 1931 жылы Алматыға қоныс аударды.
Әр жылдары Қазақстандықтардың радиоқабылдағыштарынан елге танымал тұлғалардың үні естіліп, белгілі композиторлар мен өнерпаздардың әуезді музыкасы әуе толқыны арқылы төрткүл дүниеге тарады. Әміредей әншінің қоңыр дауысы, Ахмет Жұбановтың сырлы әуені, Шәкен Аймановтың үні, Ермек Серкебаевтың әні, Шәмші Қалдаяқовтың саздары, Мұқағали Мақатаевтың жырлары және басқа да талай көрнекті тұлғаның шығармашылығы миллиондаған тыңдарманның жүрегіне жол тапты. Уақыт өте келе олардың үні мен шығармалары елдің мәдени мұрасының ажырамас бөлігіне айналды.
Бұл тарихта диктор Ануарбек Байжанбаевтың орны айрықша. Ол 1943 жылы радиоға келіп, ғұмырының ондаған жылын осы салаға арнады. Оның қоңыр үні Қазақстанның бірнеше буынына етене таныс еді. Ұлы Отан соғысы жылдарында радионың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Қалалар мен шалғай елді мекендердегі жұрт үшін радио майдан даласынан жеткен жаңалықтардың басты дереккөздерінің бірі болды.
Алайда радио өз тарихында дикторлардың даусын ғана сақтап қалған жоқ. Оның ең қымбат қазыналарының бірі — бірегей сұхбаттар, әдеби-музыкалық хабарлар, дәрістер мен сан алуан жазбалар жинақталған «Алтын қоры». Қазақ радиосының 100 жылдығына орай мұрағаттағы құнды материалдарды цифрландыру жұмыстары жүргізіліп, өткен дәуірдің үні мен рухын бүгінгі тыңдарманға жақындатуға жол ашылды.
Әсіресе мәдениет қайраткерлерінің үні жазылған таспалардың орны бөлек. Сол бір қымбат мұраның қатарында радиоархивте сақталған ақын Мұқағали Мақатаевтың үні де бар. Жылдар қойнауынан жеткен бұл дауыс — ақынның өзін ғана емес, тұтас бір дәуірдің тынысын сезіндіретін асыл аманат.
Қазақ радиосының 100 жылдығына арналған материалдарда оның елдегі ең байырғы бұқаралық ақпарат құралдарының бірі екені атап өтіледі. Ғасырға жуық уақыт бойы оның эфирінен жаңалықтар мен сараптамалық хабарлар, әдеби дүниелер мен әсем әуендер тарады. Әр кезеңде радио бірнеше тілде сөйлеп, ел мен жерді, адам мен адамды үн арқылы жалғап отырды.
Бүгін назарларыңызға музей қорындағы суретшілер туындыларын ұсынамыз. Бұл шығармаларда радиохабардың, музыканың, дауыстың тақырыбы — кеңістікті көктей өтіп, көзге көрінбейтін толқындармен тыңдарманға жеткен үннің сырлы әлемі көрініс табады.
Бүгінде радио біз білетін радиоқабылдағыштың үнімен ғана шектелмейді. Оның әуезін көлікте келе жатып та, компьютер алдында отырып та, ұялы құрылғы арқылы да тыңдай аламыз. Ал уақыттың үнін сақтаған мұрағаттық жазбалар біртіндеп цифрлық кеңістікке көшіп, жаңа тыңдарманға жол тартып келеді.
Алайда уақыт пен технология өзгергенімен, радионы дүниеге әкелген ізгі идея өзгеріссіз қалды: кеңістік пен қашықтыққа қарамастан, адамға ақпаратты, дауысты, музыканы, көңіл күй мен сезімді жеткізу.
Көзге көрінбейтін толқынмен тараған әрбір үн — бір сәттің ғана емес, бір дәуірдің де куәсі. Ал сол үнді тыңдаған адам мен оны жеткізген дауыс арасында уақытты жалғаған көзге көрінбес көпір бар.
Ғасырдан астам уақыт ішінде технология да, құрал-жабдық та, тыңдарманмен байланыс орнатудың тәсілдері де талай өзгерді. Адам өмірінің ырғағы да басқа арнаға бұрылды. Алайда ең бастысы — радионың адамға тікелей тіл қатып, оны өзіне жақындата түсетін қасиеті сақталып қалды.
Радио күні — микрофон алдында отырып, сөз бен үнге жан бітірген, түрлі хабарлар әзірлеген, студияда еңбек еткен, эфирдің үздіксіз жұмысын қамтамасыз еткен жандарды еске алуға себеп. Сондай-ақ ондаған жыл бойы Қазақстанның үнін кеңістікке жеткізіп, оның әуе толқынындағы шежіресін жалғаған барша маманның еңбегіне тағзым ететін күн.
Ал бұл тарихтың ең қымбат қазынасы, бәлкім, осында шығар: радио кейде сурет пен құжаттың өзі жеткізе алмайтын дүниені — өткеннің үнін естуге мүмкіндік береді.

#МузейНевзорова #ҚазақРадиосы #РадиоКүні #Семей #АбайОблысы