Қайым Мұхамедханов: тарих үні
Қайым Мұхамедханов — ғылыми абайтану мен шәкәрімтанудың негізін қалаушылардың бірі, Мұхтар Әуезовтің шәкірті әрі серігі, ақын, жазушы, драматург, аудармашы, ұстаз-тәрбиеші және қоғам қайраткері. Ол 1916 жылғы 5 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келген. 1924 жылы бастауыш мектепке қабылданып, 1932 жылдан бастап еңбек жолын бастайды. 1935 жылы екі жылдық мұғалімдер курсына түсіп, 1938–1941 жылдары Семей педагогикалық институтының филология факультетінде білім алады.
Жоғары оқу орнын тәмамдаған соң институтта оқытушы болып қалдырылды. Сонымен қатар Семей қаласында Абайдың әдеби-мемориалдық музейін ұйымдастыру ісіне белсене араласып, оның тұңғыш директоры болды. Сәл кейінірек Ертіс өңіріндегі Семей аймағында Қазақстан Жазушылар одағының бөлімшесін құрды.
Тағдырдың талай сынынан өткен, рухы биік тұлға ретінде ол ел шежіресінде өшпес із қалдырды. Ғалымның өмір жолы өзі куә болып қана қоймай, белсене араласқан ұлт тарихының шешуші кезеңдерімен сабақтас өрілді.
Қайым Мұхамедхановтың ұлы Абай шығармашылығын зерттеудегі және жоғалған түпнұсқаларды қалпына келтірудегі еңбегі өлшеусіз. Ғылыми ізденіс барысында ол Абайдың барлық өлеңдері мен поэмаларына ғылыми түсініктемелер жазды. Ақын өміріндегі оқиғаларды, қолжазба нұсқалардың барлығын терең меңгере отырып, мәтінтанулық талдау әдістерін қолдану арқылы Қайым Мұхамедханов ұлы ақынның бастапқы, төл сөзін қайта жаңғыртты.
1930–1940 жылдары жасаған экспедицияларында Қайым Мұхамедханов Абайдың өзі мен оның жақындарының өміріне қатысты бес жүзден астам түпнұсқа жәдігерді — тұрмыстық заттар мен жиһаздарды жинап, сақтап қалды. Сондай-ақ ол кітаптар мен қолжазбаларды, оның ішінде Абайға тән үш жүзге жуық шығыс кітаптарын жинақтады. Міне, осы мол мұра ұлы ақынның рухын ұрпаққа жеткізудің тірегі болып, 1940 жылы тұңғыш мемлекеттік Абай музейінің іргетасын қалауға жол ашты.
1951 жылы Қайым Мұхамедханов қорғаған «Абай әдеби мектебі» тақырыбындағы кандидаттық диссертациясы, «Абайдың жанындағы ақындар ортасы», «Абай шығармаларының текстологиясы» атты монографиялары мен көптеген ғылыми мақалалары ұлы Абайдың өмірі мен шығармашылығын, оның шәкірттері мен ізбасарларын зерттеуге қосқан елеулі үлесі болды.
1952 жылы ҚазКСР Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының үкімімен Қайым Мұхамедханов әйгілі 58-бап бойынша 25 жылға бас бостандығынан айырылды. 1954 жылғы желтоқсанда бұл үкім жойылып, ол толық ақталды. Қайым тек 1955 жылы ғана бостандыққа шықты.
Ғалым Қайым Мұхамедханов алашордтықтарды зерттеген алғашқы ізденушілердің бірі болды. Ол ұмытқа кеткен тұлғалардың бейнесін қайта тірілтіп, ескі фотосуреттерге есімдерін еске түсірді; мұрағаттардан құжаттар мен деректерді тауып, олардың өмір жолын қайта қалпына келтірді, тарихтың ұмытылған беттерін жарыққа шығарды.
1940 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі болған Қайым Мұхамедханов өзінің поэзиясымен де танымал. «Ұстаз», «Туған жерімді сүйемін», «Туған жерге» атты өлеңдерінде жас азаматтың туған елге, оның табиғаты мен халқына деген шынайы махаббаты айқын көрініс тапқан. Бүгінгі күні аз ғана адам білетін бір дерек — ол 1945 жылы Қазақ КСР әнұранының мәтінінің авторы болған.
Қайым Мұхамедханов үкіметтік медальдармен, «КСРО Халық ағарту ісінің үздігі», «ҚазКСР ағарту ісінің үздігі», «Жұмыстағы үздік жетістіктері үшін» белгілерімен, Құрмет грамоталарымен марапатталған. Ол Семей қаласының, Абай және Жаңа Семей аудандарының «Құрметті азаматы» атағын алды.
Ғалым 2004 жылғы 30 маусымда дүниеден өтті.
