190 жылдық мерейтойына орай

Оның есімі қазақ ғылыми ой-көзқарасының, этнографиясының және шығыстануының дамуымен тығыз байланысты. Шоқан Уәлиханов (1835–1865) – қазақ мәдениеті мен ғылымының тарихында ерекше орын алған тұлға.

Шоқан Уәлиханов 1835 жылдың қарашасында Қостанай маңындағы Құсмұрын бекетіндегі, Аманқарағай округінің аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов отбасында дүниеге келген. Балалық шағының алғашқы жылдарын ол Құсмұрында, кейін Сырымбеттегі әжесі Айғанымның (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы) жайлауында өткізді. Омбы кадет корпусында білім алып, тілдерге, математикалық ғылымдарға, географияға ерекше қабілетін көрсетті.

Уәлиханов Орталық Азия, Шығыс Түркістан, Жетісу, Тянь-Шань, Ыстықкөл аймақтарына бірнеше ірі экспедиция жасаған. Әрбір саяхат ол үшін аймақтың бай мәдениеті мен терең тарихын зерттеуге жаңа жол ашқан, рух пен ойға шабыт сыйлайтын сапарға айналған. Ол саяхатшы, ғалым және суретші рөлін бірдей алып, өз бақылауларын күнделікке бейнелі әрі дәл жазып отырған. Оның жазбалары аналитикалық ескертпелермен, көркем бейнелеулермен, тұрмыс-салт, мифология, сәулет өнері мен әдет-ғұрып сипаттамаларымен байытылған.

Шоқан Уәлиханов қазақ гуманитарлық ғылымының іргетасын қалаған. Ғылыми тәсілге деген ұмтылысы, сыншыл ойлау қабілеті, өз халқының мәдениетіне деген мән беруі және басқа өркениеттерге деген құрметі оны әмбебап тұлғаға айналдырады.

Уәлихановтың зерттеулері бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның еңбектері далалық бақылауларға, ауызша деректерге, қолжазбаларға, жылнамаларға және жеке сұхбаттарға сүйенген. Ол шығыс пен батыс деректерін жиі салыстырып, мифтер мен аңыздарды тарихи есте сақтаудың формалары ретінде талдаған. «Томирис (Тұмар ханша) пен Кир туралы аңыздың шығу тегі» еңбегінде автор ежелгі және түрік нұсқаларын салыстыра отырып, мәселеге жаңа, синтетикалық көзқарас ұсынады.

Шоқан Шыңғысұлының мәтіндерін сонымен қатар түрік мәдениетінің ішкі логикасын терең түсіну ерекшелендіреді. Шаманизмге арналған мақалаларында ол діни рәсімдерді «қалдықтар» деп қарастырмай, тірі мәдени практикалар ретінде сипаттайды. «Қырғыз халық поэзиясы туралы» еңбегі қазақ ауыз әдебиетінің жанрлары, стильдері, поэтикасы және философиясына қатысты алғашқы ғылыми сипаттама болып табылады.

Ерте өмірден озуына қарамастан, ол бай ғылыми және мәдени мұра қалдырды. Оның этнографиялық еңбектері ерекше құнға ие: «Қырғыздар туралы жазбалар», «Сот реформасы туралы жазбалар», «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қазақтардың этнографиялық мұрасы», Қашғарияға жасаған жорық материалдары және басқа да жұмыстар.

Өзі былай деген: «Мен халқымның білімді, ойлы, тарихын терең білетін және өзін қадірлей білетін болуын қалаймын».

Ғылыми қызметімен қатар, Шоқан суреткерлік талантын да көрсетті. Оның этнографиялық сызбалары – қазақтың киіз үйлері, тұрмыстық заттары, киім үлгілері, табиғат көріністерін бейнелейтін суреттері – тек ғылыми сипаттамаларының ажырамас бөлігі ғана емес, сонымен бірге дербес өнер туындылары ретінде де бағаланады.

Оның суреттемелерінде өткір байқағыштық, нәзік формалық сезім және ұлттық бояуы айқын байқалады. Шоқанның графикалық туындылары дәлдігімен қатар поэтикалық мәнге ие, оларда бейнеленген мәдениетке деген терең құрмет сезіледі.

Шоқан Уәлихановтың тұлғасы, ерекше мәдени-құнды тарихи мәнге ие болып, бейнелеу өнерінде, графикада және мүсінде көрініс тапқан. Әртүрлі буын суретшілері оның бейнесінде интеллект, ішкі ізгілік және зерттеушілік құштарлық үйлесімін жеткізуге тырысқан.

Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің қорында келесі туындылар сақталған: Л.Т. Ядринцевтің 1983 жылғы «Семейде Ш. Уәлихановтың Ф. Достоевскиймен кездесуі» атты қола мүсіні; М.М. Беляевтің 2006 жылғы «Қашғарияға саяхат» атты акварель және көмірмен салған сызбасы; Н.И. Яковлевтің «Шоқан Уәлиханов портретінің» эскизі; А.А. Сыдыхановтың «Шоқан Уәлиханов» атты кескіндеме туындысы.

Бұл туындыларда Шоқан мәдениеттер мен ғылымдардың, дәуірлердің тоғысында тұрған тұлға ретінде көрінеді; Шығыс пен Батыстың, дәстүрлі мен жаңаның диалогының символы ретінде; ойшыл, байқағыш және суретші ретінде тарих пен мәдениетке терең із қалдырған. Суретшілер оның бейнесін жасағанда тек сыртқы кейпін ғана емес, рухани мәнін де ашып, оны бүгінгі күнге де өзектілігін сақтаған тұлға ретінде көрсетеді.